फावेन फागो लिम्बू
नेपालको १०४ वर्ष लामो जहानियाँ निरंकुश राणा शासनकालमा नेपाली जनताले स्वतन्त्र रुपमा शिकका दिकका लिन प्रतिबन्ध थियो । त्यसमा पनि आफ्नो धर्म, भाषा, लिपि, संस्कार, संस्कृतिको खुलेर बोल्न, लेख्न र पढ्न पाउने कुरा त कल्पना भन्दा बाहिरको कुरा थियो । यी बाहेक कुनै पनि संघ संस्था खोल्ने र सभा सम्मेलन गर्ने स्वतन्त्रता नेपाली जनतालाई थिएन । जसको परिणाम स्वरुप शिकका, दीकका, धर्म, कर्म, संस्कारको अभावमा विशेष गरि किरात समाज कुरिति, कुसंस्कार, हत्या, हिंसा जस्ता गलत व्यवहारबाट ग्रसित थियो । यस्तो अवस्थाबाट गुज्रिरहेको किरात समाजलाई सुधार्न यस्तो जटिल परिस्थितिमा पनि किरात धर्मका पुनरुत्थानदाता, महान समाज सुधारक, नेपालका १६ औं राष्ट्रिय विभूति महागुरु फाल्गुनन्द लिङदेनले वि.सं.१९८८ साल वैशाख २४ गते लिम्बुवान राज्यको पान्थर चोग्मागु ३ स्थित लोब्रे माङहिममा १० लिम्बू १७ थुमका सम्पूर्ण सुब्बा, अमाली, तालुक्दारी, कारबारी, तुतु(तुम्याहाङ, बुद्धिजीवी, समाजसेवी, किरात धर्मावलम्बी लगायतको वृहत चुम्लुङ सम्पन्न गराएको थियो । यस वृहत चुम्लुङले किरात समाजलाई कुरिति, कुसंस्कार, हत्यास हिंसा जस्ता गलत कार्यबाट मुक्ति दिलाई सभ्य समाजको निर्माण गर्न १० बुदे महत्वपूर्ण निर्णयहरु पारित गरेको थियो । जुन निर्णयलाई किरात धर्ममा ’’सत्य धर्म मुचुल्का’’ भनेर मानिन्छ ।
यसरी समाज सुधारको लागि गरिएको निर्णयको दिनलाई नै समाज सुधार दिवसको रुपमा मान्दै आएको आज वैशाख २५ गते ९० औं समाज सुधार दिवसको अवसरमा वृहत चुम्लुङले गरेको निर्णयहरुलाई पुनः स्मरण गर्न गराउन सान्दर्भिक ठान्दछु । स्मरण रहोस् राणाकालमा महागुरु फाल्गुनन्द लिङदेनको नेतृत्वमा लिम्बुवानमा भएको यो विराट चुम्लुङ (भेला) नै जनस्तरबाट भएको नेपालकै ठूलो चुम्लुङ मानिन्छ ।
निर्णयहरुः
१) प्रत्येक गाउँठाउँमा युमासाम, थेबासाम् माङहिम निर्माण गरि सेवा भक्ति गर्नु ।
२) माङहिम हाताभित्र निसाम्हिम (विद्यालय) स्थापना गरि आफ्नो भाषा, लिपिको अध्ययन अध्यापन गराउने ।
३) माङ्सेवा (प्रार्थना), शुद्धाईं, विवाह आदि सामाजिक कर्महरुमा बलीपुजा, जीवहत्या बन्द गरि शुद्ध फलफुल, नैवेद्य, धुप(बत्ति, सिन्दुर मात्र चलाउने ।
४) छोरी(चेलीको सोतरित सुनौली, रुपौलीस (हकतबा) सुंगुर, राँगा, मदिरा जस्ता कोसेली लिन दिन बन्द गर्ने ।
५) मृत्यु कर्ममा (क्रियापुत्रीले स्त्रीको ९ दिन कुस्रिङबा बारी १० दिनको दिन र पुरुषको १० दिन बारी ११ दिनमा शुद्धाईं मुक्तिकर्म सामसामा गरि चोखिने ।
६) जन्म सुतकमा (१० दिनमा न्वारान, माङगेन्ना गरि २२ दिन सम्म सुतक बारी सेसेसाङसाङ (शुद्ध) गर्ने ।
७) क्रियापुत्रीले परमधाम हुनेको नाममा राँगा, कुखुरा, सुंगुर काटी मासुको पिण्ड चडाउने र जीवजन्तु मारेर मासुद्वारा चोखिने कार्य बन्द गर्ने । अदुवा, दुध, चामल, फलफुल आदि मात्र चढाउने ।
८) किरातहरुले सुंगुर, कुखुरा अदौमा नखाएको हुनाले अब उप्रान्त सुंगुर, कुखुराको मासु नखाने ।
९) घर(घरÞमा जाँड रक्सी पकाउने खाने खुवाउने चलन छाडी दुध, दही, मही खाने गर्नु । अब उप्रान्त मद्यपान, धुम्रपान बन्द गर्ने ।
१०) आफ्नै स्वदेशी खाडीको कपडा उत्पादन गरि प्रयोग गर्ने ।
अन्त्यमा ९० औं समाज सुधार दिवसको अवसरमा आफ्नो समाज सुधारको लागि ’’सत्य धर्म मुचुल्का’’ प्रेरणाको श्रोत बन्न सकोस् हार्दिक शुभकामना ।
