केही दिन यता अविरल वर्षाका कारण मेची राजमार्गको इलामस्थित राजदुवाली खण्ड फेरि अवरुद्ध भएको छ । यससँगै पूर्वी पहाडी जिल्लाहरू इलाम, पाँचथर र ताप्लेजुङको तराईसँगको सोझो सडक सम्बन्ध विच्छेद भएको छ । मुख्य राजमार्गमात्र नभई वैकल्पिक मार्गहरू समेत बाढी र पहिरोले बगाएपछि यी तीन जिल्लामा लैजाने अत्यावश्यक सामान सहज ढङ्गले पुग्न सकेको छैन । इलामको राजदुवाली खण्ड विगत चार दिनदेखि नै जोखिममा थियो । सोमबार सडक थप भासिएपछि साना तथा ठुला सबै प्रकारका सवारीसाधन ठप्प भएका छन् । राजमार्ग अवरुद्ध भएपछि तत्कालै प्रयोगमा ल्याइएको सिमलगोलाई–तिल्केनी वैकल्पिक मार्ग पनि जोगमाई खोलाको डाइभर्सन बाढीले बगाएपछि बन्द भएको छ । यस्तै, झापा जोड्ने केचना–कञ्चनजङ्गा फास्ट ट्रयाकअन्तर्गत पुवा खोलाको डाइभर्सनमाथिबाट बाढी बगिरहेकाले यातायात सञ्चालन पूर्ण रूपमा ठप्प बनेको छ ।
साना गाडीमा एलपी ग्यासका सिलिन्डरदेखि पेट्रोलियम पदार्थ पनि लानुपर्ने बाध्यता आइलागेको छ । इलाम सदरमुकाम र बिल्याँटे बजारलगायतका क्षेत्रमा दैनिक उपभोग्य सामग्रीको अभाव देखिन थालिसकेको छ । ढुवानी लागत बढेको बहानामा बजारमा खाद्यान्न, तरकारी तथा ग्यासको मूल्य अस्वाभाविक रूपमा वृद्धि भएको जनगुनासो सुनिन थालेको छ । इलाम नगरपालिकाका प्रमुख केदार थापाले बजारमा महँगी र कृत्रिम अभाव सिर्जना हुन नदिन नगरपालिका सजग रहेको बताए । ‘पहाडी जिल्लाको लाइफलाइन नै अवरुद्ध भएपछि बजारमा उपभोग्य सामग्रीको अभाव र मूल्यवृद्धिको फाट्टफुट्ट गुनासो आउन थालेको छ । हामीले उद्योग वाणिज्य संघ र जिल्ला प्रशासन कार्यालयसँग समन्वय गरेर बजार अनुगमनलाई तीव्र बनाएका छौँ । सङ्कटको समयमा उपभोक्तालाई ठग्ने जोकोहीलाई कारबाहीको दायरामा ल्याइनेछ,’ थापाले भने ।
चर्को ढुवानीका कारण बजारमा निर्माण सामग्रीको मूल्यमा पनि ठुलो उतारचढाव आएको छ । फलामको डन्डी, इँटा, गिटी र बालुवाको अभाव सिर्जना भएको छ भने सिमेन्टको मूल्य प्रतिबोरा डेढ सय रुपैयाँसम्म वृद्धि भएको छ । निर्माण व्यवसायीहरूका अनुसार ढुवानीका गाडीहरू माइखोला पारि नै रोकिएका कारण धेरै विकास निर्माणका कामसमेत प्रभावित भएका छन् । पूर्वी पहाडको मुख्य आम्दानीको स्रोत मानिने कृषि उपजको निकासी पनि सडक अवरोधका कारण ठप्प बनेको छ । चिया, अदुवा, घिउ, छुर्पी, अम्लिसो र अकबरे खुर्सानी जस्ता उत्पादनहरू तराईका बजार र भारततर्फ पठाउन नसक्दा कुहिने अवस्थामा पुगेका छन् ।
अहिले चियाको मुख्य सिजन हो, तर चिया ढुवानी गर्न नपाउँदा र उद्योगहरूमा इन्धन (डिजेल) को अभाव हुँदा चिया बगान र प्रशोधन उद्योगहरू बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन् । यस क्षेत्रमा विद्युत आपूर्ति पनि नियमित र भरपर्दो नभएकाले जेनेरेटर चलाउन डिजेल चाहिने तर डिजेलका ट्याङ्करहरू सडक अवरोधका कारण आउन नसक्दा चिया उद्योगीहरू दोहोरो मारमा परेका छन् । व्यवसायीहरूका अनुसार उत्पादित तयारी चिया गोदाममै थन्किएर बस्दा करोडौँको नोक्सानी व्यहोर्नुपर्ने स्थिति आएको छ ।
सडक सञ्जाल विच्छेद हुँदा सबैभन्दा ठुलो मार आकस्मिक बिरामी र सुत्केरी महिलाहरूलाई परेको छ । इलाम, पाँचथर र ताप्लेजुङमा भरपर्दो सुविधासम्पन्न अस्पताल नभएकाले जटिल खालका बिरामीहरूलाई झापा वा विराटनगर रिफर गर्नुपर्ने बाध्यता छ । ‘दिउँसोको समयमा त पहिरोग्रस्त राजदुवाली खण्डमा जेनतेन मान्छे बोकेर वा गाडी सारेर बिरामी पार गराउन सकिएला, तर रातिको समयमा आकस्मिक रूपमा कोही गम्भीर बिरामी परेमा अस्पताल पुर्याउने कुनै उपाय छैन । यस्तो अवस्थामा हेलिकप्टर चार्टर गर्नुको विकल्प देखिँदैन, जुन सामान्य नागरिकको पहुँचभन्दा धेरै बाहिरको कुरा हो,’ यातायात व्यवसायी सुब्बाले भने ।
राजदुवाली खण्डको पहिरो अहिलेको मात्र समस्या होइन । यो विगत ५–६ वर्षदेखि नै बर्खायाममा बल्झिने पुरानो घाउ हो । गत वर्षको असोज १८ र १९ गते आएको भीषण बाढी र पहिरोले यो खण्डलाई थप कमजोर बनाएको थियो । त्यसयता सामान्य वर्षा हुँदा पनि यो खण्ड भासिने र बग्ने क्रम चलिरहेको छ ।
पाँचथरका प्रदेश सांसद इन्द्रबहादुर आङ्बोका अनुसार राजदुवालीको भौगोलिक बनावट कमजोर भएकाले यसको स्थायी समाधान मेची राजमार्गको यो खण्डलाई नै अन्यत्र सुरक्षित स्थानमा स्थानान्तरण (सिफ्ट) गर्नु वा भरपर्दो वैकल्पिक मार्गको विकास गर्नु हो । ‘अहिलेका वैकल्पिक मार्गहरू जस्तै दमक–चिसापानी, लेटाङ–बुधबारे वा दमक–रवि मार्गहरू सबै कच्ची छन् । तमोर करिडोर पनि पानी पर्ने बित्तिकै अवरुद्ध हुन्छ । त्यसैले तमोर करिडोरको सडकलाई तत्काल बाह्रै महिना चल्ने गरी स्तरोन्नति गर्न आवश्यक छ,’ आङ्बोले भने ।
राजदुवाली खण्डमा सडक टिकाउन विगत लामो समयदेखि अनेकौँ प्रयासहरू भए पनि त्यो सफल नभएको आङ्बोको भनाइ छ । यद्यपि अबको एक वर्षमा वैकल्पिक मार्ग तयार हुने उनले बताए । ‘अबको एक वर्षभित्र पूर्वी पहाडको यातायात क्षेत्रमा सकारात्मक परिवर्तन आउने देखिन्छ । राँके–भेडेटार सडक खण्डको स्तरोन्नति र कालोपत्रे गर्ने काम द्रुत गतिमा भइरहेको छ । साथै, तमोर करिडोरका मुख्य पुलहरू पनि आगामी एक वर्षभित्र निर्माण भइसक्ने चरणमा छन् । यी सडक पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएपछि राजदुवाली खण्डमा मात्रै निर्भर रहनुपर्ने बाध्यता हट्नेछ र पूर्वी पहाडले बलियो वैकल्पिक मार्ग पाउनेछ,’ आङ्बोले भने ।
पूर्वमन्त्री तथा इलामका प्रदेश सांसद रामबहादुर मगरले भने संघीय सरकारले पूर्वी पहाडी जिल्लालाई हेपेको कारण अहिले कठिन हुँदै गएको बताए । ‘संघीय सरकारको चासो नै भएन । चासो भएको भए अहिले बाटो बनिसक्थ्यो,’ उनले भने ।
नगरप्रमुख केदार थापा पनि राजदुवालीको स्थायी समाधान खोज्न ढिला भइसकेको स्वीकार गर्छन् । ‘हामीले संघीय सरकार र भौतिक पूर्वाधार मन्त्रालयलाई राजदुवाली खण्डको स्थायी विकल्प खोज्न पटक–पटक आग्रह गर्दै आएका छौँ । यो संघीय राजमार्ग भएकाले स्थानीय तहको स्रोत र साधनले मात्र यसको स्थायी समाधान सम्भव छैन । राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखेर यसको डाइभर्सन वा नयाँ अलाइनमेन्ट तय गरिनुपर्छ,’ थापाले भने ।
राजदुवाली खण्डमा बर्सेनि जाने पहिरो र सडक भासिने समस्या केवल प्राकृतिक वर्षाका कारण मात्र नभई स्थानीय जलविद्युत् आयोजना (हाइड्रोपावर) को पानी चुहिएका कारणले हो कि भन्ने आशङ्का गरिएको नगरप्रमुख थापा बताउँछन् । उनका अनुसार, विगत केही वर्षदेखि सो क्षेत्रमा जमिन मुनिबाट पानी निरन्तर बगिरहेको पाइएको छ । ‘सो क्षेत्रमा जलविद्युत् आयोजनाको पेनस्टक पाइप वा बाँधबाट पानी चुहिएको छ कि भन्ने आशङ्का व्यापक छ । जमिनभित्र पानी पसेकै कारण राजदुवालीको माटो थिलथिलो भएर बग्ने गरेको प्राविधिक विश्लेषणहरूले पनि चासो देखाएका छन्,’ नगरप्रमुख थापाले भने । यसअघि नेपाल सरकारको भौतिक पूर्वाधार मन्त्रालयका परामर्शदाता भूगर्भविद् (जियोलोजिस्ट) हरूले पनि सो क्षेत्रको स्थलगत अध्ययन गरेका थिए । प्राविधिकहरूको टोलीले पनि पानीको उचित निकास नहुनु र जमिन मुनिबाट पानी चुहिनु नै सडक भासिनुको मुख्य कारण हुनसक्ने बताएका थिए ।
